Rejestracja: 501 512 922
email: centrumneuro@gmail.com
Jesteś tutaj: Strona główna Aktualnosci Pochwały, nagrody, wzmocnienia...

Pochwały, nagrody, wzmocnienia...

 

Jak udzielać pochwał? Co na to terapia poznawczo-behawioralna?

 

W każdym z nas jest małe dziecko, które czeka na nagrodę. Pamiętaj o tym. Ludzie chcą słyszeć dobre słowo, jeśli coś dobrze zrobią. A więc nie wydzielaj swych pochwał jak skąpiec.

Dale Carnegie

 

Każdy lubi być chwalony i doceniany za własną pracę. Bywa, że jesteśmy powstrzymywani od chwalenia się, gdyż uznawane jest ono za brak skromności, coś, czego nie wypada robić. Bywa też odwrotnie J Jednak każdy, gdy usłyszy prawdziwą pochwałę, otrzyma nagrodę za swój wysiłek, poczuje zadowolenie z samego siebie i przypływ siły do dalszego działania.

Rozumienie nagradzania i chwalenia, ma swoje korzenie w jednym z głównych nurtów psychologicznych, jakim jest podejście poznawczo-behawioralne, którym kierujemy się w pracy terapeutycznej.

 

Istotą podejścia behawioralnego jest to, iż każde zachowanie podlega prawom uczenia się.[1] Proces ten odbywa się w oparciu o system kary lub wzmocnienia danego zachowania.
R. J. Gerrig i P. G. Zimbardo, analizując badania nad warunkowaniem sprawczym
B.F. Skinnera podają następującą definicję: „(…) czynnikiem wzmacniającym jest każdy bodziec, który – jeśli uzależni się go od wystąpienia jakiegoś zachowania – zwiększa z czasem prawdopodobieństwo wystąpienia tego zachowania.”[2] Odpowiednia nagroda/pochwała, będąca dla dziecka pozytywnym bodźcem, stanowi więc wzmocnienie pozytywne i wpływa na powtarzanie danej reakcji.

Można więc stwierdzić, iż opisana zależność jest prosta i tym samym łatwo uzyskiwać sukcesy wychowawcze w pracy z dziećmi J Jednak … oczywiście chwalenie dzieci w szkole, w domu, w przedszkolu, na zajęciach, nie jest taką „prostą sprawą”. Istotne jest nie tylko to, aby chwalić/nagradzać, ale też w jaki sposób to robić.

Nie każde dziecko ucieszy się z nagrody w postaci naklejki, inne będą czekały tylko na tę nagrodę, jeszcze inne powie wprost, że mu nie zależy itd. Zachowanie człowieka opiera się bowiem na motywacji. Udzielanie nagród i pochwał wiąże się z indywidualnym podejściem do dziecka, znajomością jego cech, zasobów oraz oczekiwań i na tej bazie budowanie odpowiedniego systemu nagród. Tak samo pochwały powinny być udzielane według określonych zasad i dostosowane do indywidualnych potrzeb dziecka. Chwalenie i nagradzanie okazuje się zatem czynnością wymagającą od dorosłego włożenia pewnego wysiłku, a jednocześnie stanowi podstawową bazę do osiągania sukcesów wychowawczych, ze względu na swoje dominujące działanie na motywację dziecka.

W trakcie spotkań z pacjentami na zajęciach grupowych lub indywidualnych niejednokrotnie pierwszym naszym zadaniem jest przełamanie specyficznego muru, jakim jest postrzeganie dzieci przez siebie samych jako „niegrzecznych”. Ich trudności związane z rozwojem, nałożone na przykre doświadczenia zdobyte już w różnych środowiskach, sprawiają, że mur ten powstaje.

Przykład: Karolowi od najmłodszych lat zwracana jest uwaga, zakazywane są różne czynności, bo: spadnie, popsuje, będzie przeszkadzał. Chłopiec doświadcza wiele negatywnych skutków własnych działań (z czego najtrudniejsze jest odrzucenie przez rówieśników), ale mimo wszystko szuka dla siebie miejsca. Korzystając z własnych doświadczeń Karol podejmuje swoją rolę: nie słucha poleceń, „rozrabia”, wszędzie go pełno, bo o tym słyszy od zawsze, taki przecież jest. Trudne jest zatem odczepienie tego bagażu, a sięgnięcie do zasobów, które również należą do Karola, ale zbyt rzadko są wyciągane. Z drugiej strony, by przeciwważyć negatywnym doświadczeniom dla Karola niezbędne jest dokładanie nowych doświadczeń, innymi słowy tworzenie nowych przekonań.

Terapia poznawczo-behawioralna, oparta m.in. w swych założeniach o znaczącą rolę nagrody i pochwały staje się skuteczną odpowiedzią na opisany wyżej problem. Dzięki zauważeniu przez dorosłego tego, co w danej chwili dziecko robi dobrze lub też stworzeniu mu warunków do podjęcia pożądanego zachowania, powstają nowe przekonania typu: „zrobiłem coś dobrze”, „potrafię wytrzymać”, „umiem ignorować”, „znam się na tym” itd..

Pochwały i nagrody, tak istotne dla każdego, nabierają szczególnego znaczenia jeżeli mają dotyczyć dzieci zmagających się na co dzień z trudami ich zaburzeń rozwoju. Dla zobrazowania tych problemów wyobraźmy sobie kilka przykładowych sytuacji, które nie raz obserwujemy na zajęciach:

Waldek wie, że na zajęciach obowiązuje zasada kiedy jedna osoba mówi, reszta słucha, czeka więc w kolejce na swój czas i nagle przypomniało mu się wydarzenie z wczorajszego dnia, przerywa wypowiedź kolegi… po przypomnieniu przez opiekuna zasady, znów czeka na swoją kolej.

Maciek pracuje z kolegą, który niewiele się odzywa, ona za to ma pomysł na całą pracę, którą ma wykonać, opiekun przypomina że zadanie polega na współpracy i podpowiada Maćkowi, że może zapytać kolegę jaki ten ma pomysł. Maciek zadaje pytanie koledze…

Iza bardzo stresuje się pojawieniem w nowej grupie, ma problem z odzywaniem się w takich sytuacjach, gdy przychodzi na nią kolej aby się przedstawiła, mówi jednak swoje imię i ile ma lat…

Artur siedzi przy stole słuchając rozmowy rodziców z terapeutą, odpowiada na zadane mu pytania, stale zmienia ułożenie ciała podczas siedzenia, rozmowa trwa godzinę.

Konrad zapytany przez opiekuna o powody odmówienia wykonania zadania, odpowiada, ze boi się mówić do całej grupy

Każda z tych sytuacji przedstawia trudności dziecka z dostosowaniem się do pewnych zasad obowiązujących w danej sytuacji, jednocześnie każda opisuje zachowanie, które powinno być wzmocnione pochwałą i/lub nagrodzone. Zachowania te są następujące: dostosowanie się do zasady, skorzystanie z podpowiedzi opiekuna, wypowiedź na forum grupy, panowanie nad wzmożoną potrzebą ruchu, powiedzenie o swoim odczuciu.

Istotne jest w tym momencie zdanie sobie sprawy, iż nasze oczekiwania wiążą się z tym, że dziecko, aby je wypełnić, musi podjąć duży wysiłek. Dobre poznanie możliwości podopiecznego, pomaga nam dostosować te wymagania. Z kolei zauważenie trudu, które młody człowiek podejmuje, odpowiednie nagrodzenie go za to, pomaga mu budować motywację do podejmowania tego wysiłku.

Ważną zasadą, która pomoże nam motywować dziecko do pożądanych zachowań jest zwrócenie uwagi na to, jaką wykazuje ono zdolność odroczenia nagrody. Należy zaobserwować czy dziecko jest w stanie zbierać punkty przez określony czas (np. drobne naklejki przez całe zajęcia) tak, aby finalnie wymienić je na atrakcyjną dla siebie nagrodę, np. wymiana 3 naklejek zwykłych na jedną 3D lub wymiana plusów zebranych na wszystkich zajęciach na nagrodę w postaci pizzy zamawianej na ostatnie zajęcia itp. Czasami dziecko nie jest w stanie tak długo czekać i potrzebuje nagród niewielkich, ale natychmiastowych, , np. już same naklejki są atrakcyjną nagrodą, a szczególnie w sytuacji, gdy reszta grupy je zdobywa (dotyczy to najczęściej młodszych dzieci). Dla niektórych dzieci zbyt długie czekanie na nagrodę obniża czasem jej atrakcyjność, ze względu na subiektywną ocenę braku możliwości jej zdobycia. Z drugiej strony zbyt szybkie i łatwe otrzymanie nagrody przy włożeniu niewielkiego wysiłku przez dziecko obniża jego motywację i tak np. uzyskanie atrakcyjnej, drogiej zabawki w zamian za jednorazowe posprzątanie łóżka wydaje się być zbyt łatwo osiągalną nagrodą, a wówczas trudniej będzie zmotywować dziecko do czynności wymagającej więcej wysiłku, jak np. systematyczne odrabianie pracy domowej. Wartość nagrody należy dostosowywać do poziomu trudności zachowania, którego oczekujemy od dziecka

Wyłania się zatem potrzeba ustalenia przejrzystego systemu nagradzania. Funkcję taką spełniają systemy żetonowe. Jest to użyteczne narzędzie którym mogą posługiwać się dorośli w celu motywowania dziecka i jednocześnie narzędzie dla dziecka, pomagające mu uświadomić sobie, co musi zrobić, aby uzyskać nagrodę. System taki opiera się na umowie opisującej bardzo konkretnie za co można otrzymać punkt, ile tych punktów należy zebrać i na jaką nagrodę. Bardzo ważne aby wszystkie warunki tej umowy były wyjaśnione na samym początku, tak, aby w przyszłości nikt nie próbował naginać zasad umowy. Jednocześnie ustalenie systemu wyklucza tzw. „rzucanie obietnic” czyli obiecywanie dziecku nagrody bez pokrycia w rzeczywistości. Klaruje się w tym momencie zasada uczciwości w przyznawaniu nagród.

System żetonowy opieramy na pozytywach, oznacza to, iż punkty przydzielane są wyłącznie za pożądane zachowania i nie występują w nim punkty ujemne. Ta zasada ma na celu pokazywać dziecku jakie ma możliwości, co może zrobić, aby osiągnąć umówione cele i nawet jeżeli danego dnia nie zdobędzie wszystkich punktów (nie zawsze jest idealnie!) to nie oznacza cofania się w punktacji, a wręcz przeciwnie ma szanse nadrobić straty następnego dnia. Takie podejście, jak pokazuje nasza praktyka, koncentruje dziecko na pozytywnych zachowaniach i przynosi szybsze efekty.

Do wizualnego przedstawienia systemu żetonowego posłużyć mogą tabelki z odpowiednią liczbą rubryczek, „czekających” na punkty, znaczki lub naklejki. Tabelka taka powinna zostać umieszczona w widocznym dla dziecka i dorosłego miejscu. Uzupełniana jest wspólnie z wyraźnym wyjaśnieniem dziecku za co otrzymuje punkt.

Chwalmy dzieci (i chwalmy siebieJ) bez zwlekania,  bez „ale…”,  za to za konkrety, szczerze i jasno dla dziecka. Pomocne niech będą zasady:

Zasady udzielania pochwał:

Opisz zachowanie – nazwij konkretną czynność dziecka, mów jasno i konkretnie

„Wrzuciłeś klocki do pudełka, brawo!”, „Zadałeś koledze pytanie”, „Usiadłeś, super!

Chwal szczerze – mów o tym, co faktycznie ci się podoba

„Narysowałaś dużo elementów w swojej pracy”, „Poczekałeś na swoją kolej”

Nastaw się na dostrzeganie pożądanych zachowań – zauważaj wszystkie drobne pozytywne zachowania

„Podszedłeś do grupy”, „Zachowałeś ciszę w czasie gdy mówił kolega”, „Popatrzyłaś w moją stronę, gdy o to prosiłam”

Mów o pozytywach – nie używaj słów, które porównują lub zwracają uwagę na niepowodzenia (typu: dobrze,ale…, udało ci się…, starałeś się…, nareszcie…, mógłbyś tak zawsze…)

„Skorzystałeś z podpowiedzi opiekuna i zaproponowałeś koledze współpracę”, „Panowałeś nad potrzebą ruchu”, „Uspokoiłeś się”, „Wróciłeś do grupy”

Chwal od razu – możliwie najszybciej po zaobserwowaniu pożądanego zachowania, aby zwrócić uwagę dziecka na to zachowanie

„widzę, że zacząłeś sprzątać, brawo!”,

Stwarzaj możliwości do pochwalenia dziecka – dostosuj wymagania, tak, aby dziecko miało możliwość podjęcia określonego zadania, a jeżeli je podejmie zauważ to!

 

Chwal dziecko przed innymi osobami – tak, aby ono słyszało pochwałę

Nauczyciel zwraca się do rodzica: „Ania przepisała dzisiaj samodzielnie z tablicy całe zdanie”.

 

Katarzyna Wójciak

Oligofrenopedagog, psychoterapeuta



[1] W.Muzyka i in. „Nauczyciele a dyscyplina w szkole”, Olsztyn, 1996

[2] R. J. Gerrig, P. G. Zimbardo „Psychologia i życie”, Warszawa 2011

Jesteś tutaj: Strona główna Aktualnosci Pochwały, nagrody, wzmocnienia...